Japan viert oud & nieuw op een hele andere manier dan wij in Nederland of België gewend zijn. Mensen steken geen vuurwerk af, en er worden geen oliebollen gegeten. Maar wat gebeurt er wel rond oud & nieuw in Japan?
Eind december zijn families druk in de weer met het voorbereiden voor het nieuwe jaar. De grote schoonmaak hoort hierbij, om het huis spik en span te maken. Ook bereiden ze traditiegetrouw Osechi voor om het jaar rustig te kunnen beginnen.
Voor het nieuwe jaar groet je elkaar met ‘yoi otoshi o’ (良いお年を), wat “alvast een goed einde van het jaar” betekent.
31 december – Ōmisoka
Een overeenkomst tussen Japan en Nederland is dat de laatste dag van het kalenderjaar geen vrije dag is, de eerste dag wel. De meeste Japanners moeten dus gewoon werken op oudjaarsdag, en gaan ‘s avonds naar huis, om de avond met familie of vrienden door te brengen.
Japan kent veel tradities, en dat is ook rond deze tijd van het jaar te merken. Veel Japanse tradities worden gekenmerkt door unieke maaltijden of activiteiten, en hebben vaak een spirituele betekenis, alhoewel de meesten daar niet meer aan denken.
Als Nederlander moet je best wennen aan het Oud en Nieuw in Japan, en opent het wellicht een leegte in je waarneming die je misschien nog nooit eerder hebt ontdekt.
Toshikoshi Soba
Een lange traditie voor veel Japanners is het eten van toshikoshi soba (年越しそば) op oudjaarsavond. Dit zijn lange boekweitnoedels in een warme bouillon, vaak met stukjes garnalen, vis of groenten. De noedels symboliseren een lang leven, en moeten voor middernacht opgegeten worden. De oorsprong van deze traditie Kamakura-periode (13e-14e eeuw) bij boeddhistische tempels zoals Shōten-ji in Kyushu, waar soba werd uitgedeeld aan armen als “世直しそば” (wereldherstel) of “運そば” (geluksnoedels) om welvaart te brengen.
Over deze lange noedels wordt ook wel gezegd dat ze de tegenslagen en moeilijkheden van het afgelopen jaar afsnijden en zo het nieuwe jaar met een frisse blik verwelkomen.
Al met al, een traditie die niet veel toeristen kennen.
Kohaku Uta Gassen
Tijdens het eten van deze noedels kijken heel veel families traditiegetrouw naar de Live tv-show Kōhaku Uta Gassen, afgekort Kohaku.
Artiesten worden verdeeld in twee teams: met een rode ploeg (vrouwen, akagumi) en een wit team (mannen, shirogumi), die afwisselend optreden met populaire hits uit het afgelopen jaar. Alleen uitgenodigde artiesten kunnen hier optreden, wat als een enorme eer wordt beschouwd voor hun carriere. Aan het einde stemmen juryleden, publiek in de zaal, en de kijkers thuis op de winnaars.
Dit wordt al sinds 1951 jaarlijks op Oudjaarsavond live uitgezonden door de publieke omroep NHK. Oorspronkelijk begon het als radioprogramma, maar vanaf 1953 ging het over op tv en groeide uit tot een nationale traditie. Het programma duurt uren lang en eindigt vlak voor middernacht!
Het gaat overigens niet alleen om muzikale optredens, er worden ook dingen uitgezonden zoals speciale 24-uur marathons, het ‘verdrietige en blijde’ nieuws van afgelopen jaar, etc.
Als buitenlander is het wellicht veel leuker om een ander traditiegetrouw programma te kijken, namelijk ‘Zettai ni Waratte wa Ikenai’. Dit is een show waarin een groepje mensen gekke dingen uithalen, en je niet mag lachen. Doe je dat wel, dan krijg je klappen met een plastic of rubberen knuppel. Ook zonder Japans te spreken of te begijpen is dit grappig.
0:00 Middernacht – stilte
Uitgezonderd van plekken als Shibuya en andere drukke wijken waar veel buitenlanders zich bevinden, is het muisstil. Geen vuurwerk, geen knallen, geen lichtshows. Nadat Kohaku is afgelopen voor middernacht, schakelen mensen vaak over naar een andere TV zender, waar de stilte gelijk opvalt. Hier slaan boeddhistische monniken 108 keer op een grote tempelbel (bonshō), voor de Joya no Kane-ceremonie. Deze 108 slagen symboliseren de 108 menselijke verlangens of zonden (bonnō) uit het boeddhisme. Elke slag zou één zonde verwijderen, zodat het nieuwe jaar schoon begint met spirituele reiniging.
Als je na middernacht de straat op gaat, zul je een van de stilste momenten ervaren die je in Japan ooit zult meemaken (uitgezonderd enkele uitgaansgebieden). Het is werkelijk waar muisstil op straat.
1 januari – shōgatsu
Bedrijven, winkels en attracties zijn traditiegetrouw gesloten, terwijl enkele supermarkten een uitzondering maken.
De meeste Japanners zijn de eerste dagen van het nieuwe jaar vrij, afhankelijk van hun werk. Scholen hebben vakantie, en zijn meestal tot 5 of 7 januari dicht.
Osechi en Ozoni
Veel mensen eten tijdens het nieuwe jaar (van 1 tot 3 januari) osechi, en ozoni. Osechi zijn koude, gepreserveerde hapjes in lacquerboxen (jubako) zoals kuromame (zwarte bonen voor je gezondheid), datemaki (voor succes), ebi (garnalen voor lang leven) en kamaboko (viskoek voor geluk).
Ozoni is het enige warme eten, en is een soep met groenten, vis of kip, met daarin kagami mochi (spiegelmochi).
Iedereen wordt lichtelijk verplicht om minimaal 1 hapje te nemen van elk bakje van de Osechi, om zo een nieuwjaar goed te beginnen.
Vroeger bereiden families al deze gerechten ruim voor Nieuwjaar, omdat ze de eerste drie dagen (san-ga-nichi) geen vuur wilden gebruiken voor rust en reinheid. Tegenwoordig maken vooral oudere generaties ze nog zelf, terwijl jongere Japanners vaak kant-en-klare osechi-boxen kopen bij supermarkten of warenhuizen (wat vroeger Not-Done was). Op 2 en 3 januari eten ze osechi-restanten, soms met bijgerechten. Traditioneel allemaal koud.
Deze osechi dozen zijn vaak erg duur, en kosten gemiddeld rond de 200 euro per gezin, terwijl meer luxere opties zelfs honderden euro’s kosten. Inmiddels zijn er ook osechi te koop die zich iets minder op deze traditionele gerechten richten, en ook vlees toevoegen etc.
De smaken van deze gerechten zijn voor de gemiddelde buitenlander erg wennen, en omdat je ze 2 tot 3 dagen eet, kan het lastig zijn om vol te houden.
Hatsumode
Het eerste tempel- of heiligdom bezoek in het nieuwe jaar heet hatsumōde (初詣). Dit ritueel vindt meestal plaats op 1, 2 of 3 januari, waarbij Japanners bidden voor gezondheid, geluk en voorspoed. Men gooit een muntje in de offerpot, klapt twee keer, buigt zich, en trekt een omikuji (voorspel lot).
Populaire plaatsen zoals Meiji Jingu (Tokyo) of Fushimi Inari (Kyoto) verwelkomen miljoenen mensen tijdens deze dagen, waardoor je uren in de rij kunt staan. Meestal ga je naar je ‘eigen’ tempel in de buurt voor dit bezoek.
Het is overigens niet helemaal verplicht om voor 3 januari te gaan, maar het wordt wel als standaard gebruikt. Voor veel Japanners is dit ook het enige moment dat ze in het jaar een tempel of shrine bezoeken. En velen weten het verschil niet tussen een tempel en schrijn, en het verschil tussen boeddhisme, en shintoïsme.
Hamaya
Tijdens hatsumōde kopen veel bezoekers een hamaya (demon-afweerpijl?). Dit is een decoratieve pijl (zoals je met een pijl en boog hebt) met een papieren waaier (emi-ya) en soms met een afbeelding van Mt Fuji. Deze zou geluk moeten brengen en het huis beschermen tegen demonen en pech voor het komende jaar. Deze hangt men thuis op bij het familie altaartje, of bij de ingang van de woning. Ze zijn alleen in begin januari te koop.
De oude pijl haal je weg bij het ophangen van de nieuwe. De oude pijkl lever je later in tijdens het Dondo-yaki of Sai no Kami ritueel, rond 14-15 januari, om ritueel verbrand te worden.
Hatsuhinode – de eerste zonsopkomst
Een ander ritueel dat voornamelijk veel jonge Japanners doen is de nacht opblijven, en wachten tot de eerste zonsopkomst van het jaar. Dit wordt ook wel hatsuhinode genoemd, (初日の出) vertaalt als ‘eerste zonsopgang’ of ‘eerste zonnewelkom’. Tijdens de opkomt van de zon worden wensen gedaan, die volgens traditie in vervulling gaan dit nieuwe jaar.
Deze traditie is ontstaan in de Heian-periode (794-1185), toen edelen baden tot de god Amaterasu, en mixt het shinto-geloof met keizerlijke rituelen.
Nengajo
In Nederland en Belgie kennen we al jaren de traditie om kerstkaarten naar elkaar te sturen om gezegende kerstdagen en een voorspoedig nieuwjaar te wensen. Deze traditie, inclusief vele anderen, worden steeds minder populair.
In Japan kennen ze een soortgelijke traditie, maar alleen voor het nieuwe jaar. Deze nieuwjaarskaarten heten nengajō (年賀状). Het zijn speciale ansichtkaarten met nieuwjaarswensen zoals ‘akemashite omedetō gozaimasu’ (gelukkig nieuwjaar), vaak met het dierenriemteken van het nieuwe jaar of familiefoto’s.
Families krijgen precies op 1 januari tientallen nieuwjaarskaarten in huis.
Nog iets leuks hierover: Op de meeste postkaarten zit een speciaal nummer die gebruikt kan worden om iets te winnen. Een soort loterij dus. Dit maakt het versturen van de postkaarten denk ik ook iets leuker, zodat het nog steeds veel wordt gedaan, maar ook steeds minder populair word. De nummers zitten op de kaarten die je koopt bij het postkantoor, maar je kunt ze ook los als stickertjes kopen, wanneer je bijvoorbeeld zelf kaarten print met je eigen foto.
Let op: wanneer iemand jou een mochū hagaki stuurt, wordt je ontmoedigt een nieuwjaarskaart te sturen.
Mochu Hagaki
Dit is een kaart die je stuurt wanneer iemand het afgelopen jaar is overleden in jouw gezin of familie. Hiermee geef je aan dat je geen nieuwjaarskaarten stuurt of verwacht. Het is een eenvoudige rouwkaart (geen kleur of feestelijke prints) en wordt verstuurd ergens tussen oktober en half december. Zo weten jouw contacten dat je in de rouwperiode (mochū) zit en nengajō overslaat uit respect.
Nieuwjaarsgroet
In het nieuwe jaar (vanaf 1 januari tot ongeveer 7 januari) groet je bekenden (collega’s of vrienden) met ‘akemashite omedetō gozaimasu’ (明けましておめでとうございます), oftewel “gelukkig nieuwjaar”. Vaak voeg je hier nog iets aan toe: ’kotoshi mo yoroshiku onegaishimasu’ (今年もよろしくお願いします) voor “alvast bedankt voor de goede samenwerking dit jaar”.
We wensen alle lezers een voorspoedig nieuwjaar.
Bronnen:
- https://www.sobahonda.co.jp/blog/toshikoshisoba_origin/